आजच्या आधुनिक जगात युद्ध फक्त क्षेपणास्त्रांनी होत नाही—ते शब्दांनीही लढले जाते. पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर एक व्यक्ती जागतिक पटलावर शांत, संयमी आणि प्रभावी आवाज म्हणून पुढे आली आहे—अब्बास अराघची.
इराण आणि अमेरिकेमधील वाढता संघर्ष, आणि अलीकडील दोन आठवड्यांची तात्पुरती शस्त्रसंधी, या सर्व घटनांमध्ये एक गोष्ट स्पष्ट झाली—युद्ध जितके रणांगणावर लढले जाते, तितकेच ते राजनयाच्या पातळीवरही लढले जाते.
आणि त्या राजनयाच्या केंद्रस्थानी आहेत अराघची.
युद्धभूमीपासून राजनयापर्यंतचा प्रवास
अब्बास अराघची यांचा प्रवास पारंपरिक राजनयिकांप्रमाणे नाही. तो सुरू होतो युद्धभूमीवरून.
इस्फहानमध्ये एका साध्या कुटुंबात जन्मलेल्या अराघची यांनी वयाच्या १७ व्या वर्षी वडिलांना गमावले. त्याच काळात इराणमध्ये इस्लामिक क्रांती घडत होती.
ते क्रांतीत सहभागी झाले आणि नंतर इराणच्या रिव्होल्युशनरी गार्डमध्ये दाखल झाले. इराण-इराक युद्धात त्यांनी जवळपास ९ वर्षे प्रत्यक्ष लढा दिला.
या अनुभवामुळे त्यांना संघर्षाची केवळ सैद्धांतिक नव्हे, तर प्रत्यक्ष समज मिळाली.
पाश्चिमात्यांचा सखोल अभ्यास
युद्धानंतर त्यांनी शिक्षणाकडे वळत इंग्लंडमधील केंट विद्यापीठातून राजकीय विचारधारेत पीएचडी प्राप्त केली.
त्यांच्या संशोधनाचा विषय होता—इस्लामिक लोकशाही पाश्चिमात्य राजकीय व्यवस्थांना कशा प्रकारे आव्हान देऊ शकते.
या टप्प्यात त्यांनी पाश्चिमात्य विचारसरणी, राजकारण आणि वाटाघाटीची पद्धत जवळून समजून घेतली.
यामुळे त्यांना राजनयात एक वेगळीच धार मिळाली.
राजनैतिक कारकीर्दीची सुरुवात
अराघची यांनी पुढे फिनलंड आणि जपानमध्ये राजदूत म्हणून काम केले.
विशेषतः जपानमध्ये त्यांनी मजबूत संबंध निर्माण केले, ज्यामुळे त्यांना जपानचा प्रतिष्ठित “Order of the Rising Sun” सन्मान मिळाला.
यातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक महत्त्वाचा पैलू दिसून येतो—ते केवळ विरोधकांशीच नाही, तर वेगवेगळ्या देशांशीही संबंध प्रस्थापित करू शकतात.
अणुकरार (JCPOA): अशक्य ते शक्य
२०१५ मध्ये झालेल्या अणुकरारामध्ये अराघची यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
या करारानुसार:
- इराणने आपला अणुकार्यक्रम मर्यादित केला
- त्याबदल्यात आंतरराष्ट्रीय निर्बंध हटवले गेले
हा करार अत्यंत गुंतागुंतीचा आणि महत्त्वाचा होता.
परंतु २०१८ मध्ये अमेरिकेने या करारातून माघार घेतली आणि अनेक वर्षांच्या प्रयत्नांचा परिणाम एका निर्णयाने कोसळला.
2021: व्हिएन्ना चर्चा आणि धक्का
२०२१ मध्ये अराघची यांनी पुन्हा अणुकरार पुनर्जीवित करण्यासाठी प्रयत्न केले.
चर्चा अंतिम टप्प्यात पोहोचल्या होत्या, परंतु शेवटच्या क्षणी करार नाकारण्यात आला आणि त्यांना पदावरून हटवण्यात आले.
👉 यामुळे एक गोष्ट स्पष्ट झाली—राजनयात केवळ चर्चा महत्त्वाच्या नसतात, तर अंतर्गत राजकीय निर्णयही तितकेच महत्त्वाचे असतात.
शांततेत लेखन: राजनयातून चिंतनाकडे
या टप्प्यानंतर अराघची पूर्णपणे गायब झाले नाहीत—तर त्यांनी स्वतःची भूमिका बदलली.
जागतिक चर्चांपासून दूर जात, त्यांनी लेखनाकडे वळण्याचा निर्णय घेतला.
या काळात त्यांनी दोन महत्त्वाची पुस्तके लिहिली:
- जपानमधील त्यांच्या अनुभवांवर आधारित आत्मकथन
- आणि एक सखोल पुस्तक – Negotiations: The Power of Diplomacy
या पुस्तकात त्यांनी राजनयाला एक शास्त्र म्हणून मांडले.
त्यामध्ये त्यांनी स्पष्ट केले:
- यशस्वी वाटाघाटींची तत्त्वे
- उच्चस्तरीय चर्चांतील तंत्रे
- संस्कृतीचा वाटाघाटींवर होणारा प्रभाव
- आणि अणुचर्चांमधील त्यांचे प्रत्यक्ष अनुभव
या टप्प्याचे विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील विरोधाभास:
👉 ते राजनयातून दूर असताना राजनयावर लिहित होते
👉 ते चर्चांपासून दूर असताना चर्चांचे विश्लेषण करत होते
पण हा काळ त्यांच्या तयारीचा होता.
जेव्हा ते पुन्हा सत्तेत आले, तेव्हा ते केवळ अनुभवी नव्हते—तर अधिक सखोल समज असलेले नेते होते.
परराष्ट्र मंत्री म्हणून पुनरागमन
काही वर्षांनी ते परराष्ट्र मंत्री म्हणून परतले—पण परिस्थिती अत्यंत गंभीर होती.
इराणमध्ये हल्ले, अस्थिरता आणि नेतृत्वातील बदल सुरू होते.
या सर्व परिस्थितीत अराघची हे इराणचा मुख्य आंतरराष्ट्रीय आवाज बनले.
युद्धातही संवाद: शब्दांची ताकद
जमिनीवर संघर्ष सुरू असताना अराघची यांनी जागतिक स्तरावर संवाद सुरू ठेवला.
त्यांनी ठामपणे सांगितले:
- इराणची व्यवस्था एका व्यक्तीवर अवलंबून नाही
- युद्धाची जबाबदारी अमेरिकेवर आहे
- इराणची राजकीय रचना मजबूत आहे
हे केवळ वक्तव्य नव्हते—तर जागतिक मतप्रवाह घडवण्याचा प्रयत्न होता.
शस्त्रसंधी: राजनयाचे महत्त्व
अलीकडील दोन आठवड्यांच्या शस्त्रसंधीने एक गोष्ट स्पष्ट केली—
👉 युद्धातही संवादाची गरज असते
या प्रक्रियेत अराघची हे एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व म्हणून समोर आले.
विश्लेषण
1. बहुआयामी नेतृत्व
सैनिक + विद्वान + राजनयिक असा दुर्मिळ संगम
2. संवादाचे महत्त्व
जागतिक मतप्रवाह घडवण्याची क्षमता
3. राजनयाची मर्यादा
अंतर्गत आणि बाह्य राजकारणावर अवलंबित्व
भारतासाठी महत्त्व
- ऊर्जा सुरक्षा
- चाबहार बंदर
- अमेरिका-इराण संतुलन
निष्कर्ष
अब्बास अराघची यांचा प्रवास आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा देतो—
राजनय म्हणजे केवळ चर्चा नाही, तर रणनीती आहे.
👉 अंतिम संदेश: जागतिक राजकारणात कथानक नियंत्रित करणारेच परिणाम ठरवतात.
UPSC / MPSC संदर्भ
GS Paper II – आंतरराष्ट्रीय संबंध
GS Paper IV – नैतिकता
Essay – आधुनिक युद्धातील राजनय